Ciekawe fakty o kunach i łasicach, które musisz znać

Łasicowate to rodzina, o której wszyscy mają jakąś opinię — zwykle błędną. Z jednej strony „szkodnik z kurnika" i „nocny rozbójnik nad sufitem", z drugiej — niemal mityczne, sprytne stworzonko z bajek dla dzieci. Tymczasem biologia kun i łasic jest znacznie ciekawsza niż jedno i drugie. Ewolucyjnie wymyśliły rozwiązania, które inżynier biotechnologii nazwałby genialnymi, a etolog — nieprawdopodobnymi.

Zebraliśmy siedem faktów, które warto znać niezależnie od tego, czy kuna mieszka właśnie nad Twoim sufitem, czy nigdy żadnej na oczy nie widziałeś. Każdy z nich zmienia trochę sposób, w jaki patrzy się na te zwierzęta — i każdy ma pokrycie w aktualnych badaniach terenowych. Jeśli ciekawi Cię, czym te dwa gatunki różnią się od siebie na co dzień, zacznij od tekstu Kuna a łasica — co warto wiedzieć o tych ssakach.

§ 01Opóźniona implantacja — ciąża, która „zatrzymuje się" na 8 miesięcy

Pierwsza ciekawostka jest jednocześnie najbardziej zaskakująca. Kuny — i niemal wszystkie łasicowate z rodzaju Martes — mają mechanizm zwany opóźnioną implantacją (z łaciny diapauza embrionalna). W praktyce wygląda to tak: gody odbywają się w lipcu i sierpniu, samica zapładnia się normalnie, ale zarodek po kilku podziałach zatrzymuje się na etapie blastocysty i nie zagnieżdża się w macicy przez kolejne 7–8 miesięcy.

Dopiero w lutym lub marcu, gdy organizm samicy „rozumie", że dni stają się dłuższe i zbliża się wiosna, blastocysta zagnieżdża się w ścianie macicy i zaczyna się właściwy rozwój zarodka. Ten etap trwa już tylko około 30 dni. Młode rodzą się w kwietniu — w optymalnym momencie, gdy jest ciepło, jest pokarm dla samicy karmiącej, a wkrótce pojawią się pisklęta i pierwsze owady do polowania.

Po co tak skomplikowany mechanizm? Po to, żeby oddzielić moment godów od momentu porodu. Gody muszą wypadać latem, gdy samce i samice mają najwięcej energii i są w doskonałej kondycji. Poród musi wypadać wiosną — zima z karmiącymi młodymi w nieogrzanej kryjówce skończyłaby się katastrofą. Opóźniona implantacja godzi te dwa wymogi w jednym cyklu rocznym.

§ 02Łasica poluje na zdobycz pięć razy większą od siebie

Łasica łaska to najmniejszy drapieżnik świata — samce ważą 60–250 g, samice raptem 30–120 g. Mieści się w dłoni, w kieszeni kurtki, w starym kapciu pod łóżkiem. A jednak w pojedynkę poluje na zająca europejskiego ważącego 4–6 kg, czyli zdobycz pięciokrotnie cięższą od siebie.

Mechanizm tego polowania to małe arcydzieło ewolucji. Łasica nie próbuje „przygnieść" zająca masą ciała — bo nie ma jak. Wskakuje mu na grzbiet od tyłu, zaplata się łapkami w futrze i precyzyjnym, jednym ugryzieniem przerywa tętnicę szyjną u podstawy czaszki. Zając przebiega jeszcze 30–80 metrów w panice, ale traci przytomność w kilkanaście sekund.

Co ważne, zając nie jest codzienną dietą łasicy — na takie polowanie decyduje się głównie zimą, gdy nornika trudno znaleźć pod śniegiem, a głód jest realny. Na co dzień łasica zjada kilkanaście norników i myszy w tygodniu, co stanowi ekwiwalent jej własnej masy ciała w pokarmie co kilka dni. Tempo metabolizmu tak małego drapieżnika jest po prostu zabójcze — przerwa w jedzeniu dłuższa niż 24 godziny może być śmiertelna.

§ 03Kuna rozpoznaje konkretne samochody

Każdy mechanik samochodowy, który pracuje na wsi, opowie tę samą historię. Klient przyjeżdża z pogryzionymi przewodami zapłonowymi, wymienia całą wiązkę, jedzie do domu — i po dwóch tygodniach wraca z dokładnie tym samym uszkodzeniem. Kuna domowa rozpoznaje konkretny pojazd i wraca pod niego, niezależnie od tego, gdzie ten pojazd parkuje.

Mechanizm jest węchowy. Kuna znaczy pojazd moczem i wydzieliną gruczołów okołoodbytowych, zostawiając zapach w nadkolach, na izolacji silnika, w przewodach. Gdy obcy samochód (np. gość) parkuje na „jej terenie", kuna często go atakuje, traktując zapach jako wyzwanie od konkurenta — i „przeznacza" pojazd jako swój. Stamtąd już prosta droga do uszkodzeń.

Niemieckie ubezpieczalnie szacują, że szkody samochodowe spowodowane przez kuny kosztują tamtejsze firmy łącznie ok. 100 mln euro rocznie. W Polsce statystyki nie są publikowane, ale serwisy w Małopolsce, na Podkarpaciu i Mazurach potwierdzają wzrost takich szkód o kilkaset procent w ciągu ostatnich 15 lat. Najczęściej dotyka to samochodów parkowanych regularnie na podjeździe albo w otwartym garażu.

§ 04Inteligencja przestrzenna — kilkanaście tras na pamięć

Kuna domowa to jedno z bardziej inteligentnych przestrzennie zwierząt średniej wielkości, jakie żyją blisko człowieka. Badania z radiotelemetrii w Niemczech (Bawaria, 2018–2021) pokazały, że dorosła kuna pamięta 12–18 stałych tras w obrębie swojego rewiru i porusza się nimi z dokładnością do kilkunastu centymetrów, niezależnie od pory dnia, pogody i wieku osobnika.

W praktyce wygląda to tak: kuna ma na strychu np. cztery wejścia (otwór w gąsiorze, szczelina przy kominie, dziura przy rynnie, rozszczelnione okienko piwniczne), pięć kryjówek (za kominem, w wełnie mineralnej, w stercie pudeł, w skrzyni z odzieżą, w pustce między krokwiami) i kilka „magazynów" na resztki pokarmu. Każdą drogę między tymi punktami zna na pamięć — i każda z nich jest indywidualnie zoptymalizowana: najszybsza w nocy, najcichsza w dzień, najbezpieczniejsza po deszczu.

Z punktu widzenia człowieka próbującego wyrzucić kunę z poddasza, ten fakt ma fundamentalne znaczenie. Zamknięcie jednego wejścia nic nie daje — kuna w ciągu kilku godzin użyje któregoś z pozostałych, o których zwykle nawet nie wiesz. Dlatego skuteczne uszczelnianie wymaga znalezienia wszystkich wejść jednocześnie. Pomogą w tym ślady, tropy i odchody — opisaliśmy to w przewodniku Jak rozpoznać obecność kuny lub łasicy w ogrodzie.

Pamięć przestrzenna to także powód, dla którego przesiedlone kuny wracają. Schwytana w pułapkę żywołowną i wypuszczona 5 km od domu, dorosła samica wraca w 80% przypadków — zwykle w ciągu 3–7 dni. Przy 10 km szansa spada do kilkunastu procent, ale wciąż istnieje. Bezpieczny dystans przesiedlenia to dopiero 20 km i więcej, najlepiej za przeszkodą terenową (rzeką, autostradą, dużym lasem).

§ 05Wokalizacje — gderanie, syki, świst godowy

Większość ludzi nigdy nie słyszała głosu kuny. To naturalne — kuny są ciche jak na drapieżnika ich rozmiarów i większość komunikacji prowadzą węchowo. Ale gdy się odzywają, repertuar mają zaskakująco bogaty: badania bioakustyczne wyróżniają u Martes foina co najmniej siedem różnych typów wokalizacji.

• „Gderanie" — niskie, szybkie pomruki, którymi samica komunikuje się z młodymi w gnieździe. Brzmi trochę jak skarga, trochę jak monolog. Słyszalne tylko z bardzo bliska.
• Syk — ostrzegawczy, długi syk identyczny jak u kota; reakcja na zagrożenie, np. człowieka zaglądającego do gniazda. Towarzyszy mu zwykle stroszenie sierści i pokazywanie zębów.
• Świst godowy — wysoki, przeszywający dźwięk wydawany przez samce w okresie godów (lipiec–sierpień). Niesie się w nocy na kilkaset metrów. Mało kto słyszy go świadomie — większość ludzi bierze go za głos ptaka albo „coś dziwnego".
• Pisk młodych — wysokie, nieregularne piski głodnych młodych po opuszczeniu gniazda. Najczęściej słyszalny od czerwca do połowy lipca, zwykle o świcie.
• Warkot — niski, gardłowy dźwięk wydawany przy walce z konkurentem; bardzo rzadki, słyszalny w sytuacjach skrajnych.
• „Sapanie" — szybkie, krótkie wydechy w czasie polowania albo szarpania zdobyczy.
• „Kichanie" — ostry, krótki dźwięk będący sygnałem komunikacyjnym między dorosłymi osobnikami, np. matką a podrostkami w trakcie nauki polowania.

Łasica jest jeszcze cichsza. Jej repertuar ogranicza się do syków, krótkich pisków i „skrzeku" — ostrego krzyku w sytuacji śmiertelnego zagrożenia. Większość ludzi, którzy mają łasicę w obejściu, nigdy nie usłyszy jej głosu. Słyszą tylko tupot na deskach, zwykle o trzeciej w nocy, i charakterystyczne „czołganie" się drobnego ciała w wąskich szczelinach.

§ 06Skok łasicy — w przeliczeniu na człowieka to 6 metrów

Łasica łaska skacze pionowo do góry na 50–70 cm, a poziomo na ponad metr. To niewiele, dopóki nie weźmiesz pod uwagę, że samo zwierzę mierzy 15–25 cm długości ciała i waży zaledwie kilkadziesiąt gramów. Proporcjonalnie do długości ciała, skok łasicy odpowiadałby u dorosłego człowieka skokowi na ponad 6 metrów wzwyż i kilkanaście metrów w dal.

Sekret leży w budowie kręgosłupa. Łasicowate mają wyjątkowo elastyczny i krótki kręgosłup — nie tyle „sztywny pręt" jak u psa, ile „sprężynę" zwijającą się w kłębek i rozprężającą eksplozywnie. Tylne łapy generują w ułamku sekundy moc, której można zazdrościć większym kotom. Dla porównania: lampart skacze w skoku do 6 m wzwyż przy długości ciała 130 cm — łasica robi to samo proporcjonalnie, mając 5× mniejsze ciało.

Z tego mechanizmu wynika praktyczna konsekwencja dla każdego, kto chce zabezpieczyć kurnik przed łasicą. Standardowy płotek 50–60 cm jest dla niej śmieszny — przeskakuje go z biegu, bez nabierania rozpędu. Skuteczna bariera mechaniczna to siatka o oczku maks. 1 cm, doprowadzona do gruntu, zakopana 30 cm w glebę i zamykająca przestrzeń od góry. Cokolwiek mniejszego — łasica znajdzie sposób.

§ 07Długowieczność — 3 lata na wolności, 18 w niewoli

Ostatni fakt jest tym, który najbardziej zmienia perspektywę patrzenia na te zwierzęta. Kuna domowa w warunkach naturalnych żyje średnio 3–5 lat. Łasica łaska — jeszcze krócej, zwykle 1–2 lata, a tylko nieliczne osobniki dożywają trzeciego roku. To życia drapieżnika, który nieprzerwanie balansuje na granicy głodu, zimna, drapieżnictwa ze strony lisa, sowy puszczyka, bezpańskich psów i samochodów na drodze.

Tymczasem kuna trzymana w niewoli (np. w ogrodach zoologicznych, parkach dzikich zwierząt, ośrodkach rehabilitacji) dożywa 14–18 lat. Najstarsza udokumentowana kuna domowa w Europie miała 21 lat. To ośmiokrotność średniej długości życia w naturze — różnica większa niż u jakiegokolwiek innego ssaka średniej wielkości w Polsce.

Co zabija dziką kunę? W kolejności: samochody (ok. 35% śmierci dorosłych), głód i wycieńczenie zimowe (20%), walki z innymi kunami o terytorium (15%), drapieżnictwo — głównie sowy puszczyk i lisy (10%), choroby, w tym pasożytnicze i zatrucia trutkami z kompostowników (10%), polowania, sidła, pułapki nielegalne (10%). Naturalna śmierć ze starości jest w tej grupie absolutnym wyjątkiem.

Z tego powodu drapieżniki te mają w ekosystemie rolę bardziej skomplikowaną, niż się wydaje — a krótkie życie wcale nie znaczy „mało znaczące". Kuna i łasica regulują populacje gryzoni w skali, której nie zastąpi żadna pułapka ani trutka. Więcej o tej roli przeczytasz w tekście Kuna domowa i łasica — ich rola w ekosystemie.

Z perspektywy właściciela domu fakt, że dzika kuna na strychu statystycznie umrze w ciągu najbliższych 2–3 lat, nie jest pocieszeniem — bo w tym czasie zdąży zrobić sporo szkód. Skuteczne, humanitarne pozbycie się jej z poddasza wymaga połączenia uszczelnienia wszystkich wejść, odstraszania zapachowego i (w razie potrzeby) pułapki żywołownej. Jeśli kuna już zamieszkała na strychu, sprawdź poradnik o odstraszaniu kun i łasic — pięć metod, które działają, i kilka, które są stratą czasu i pieniędzy.

★Najczęstsze pytania

Ile żyje kuna na wolności?

Kuna domowa (Martes foina) w warunkach naturalnych dożywa średnio 3–5 lat. Wiele osobników nie przekracza drugiego roku życia — głównymi przyczynami śmierci są wypadki samochodowe (ok. 35%), głód zimowy, walki o terytorium i drapieżnictwo ze strony sów i lisów. W niewoli (ogrody zoologiczne, ośrodki rehabilitacji) kuny dożywają 14–18 lat, a w skrajnych przypadkach nawet 21 lat — różnica wynika niemal w całości z braku zewnętrznych zagrożeń.

Czym jest opóźniona implantacja u kun?

Opóźniona implantacja (diapauza embrionalna) to mechanizm, w którym po zapłodnieniu zarodek rozwija się tylko do etapu blastocysty i „czeka" w macicy bez zagnieżdżania się przez 7–8 miesięcy. U kun gody odbywają się w lipcu–sierpniu, a faktyczny rozwój zarodka rozpoczyna się dopiero w lutym lub marcu i trwa około 30 dni. Dzięki temu młode rodzą się w kwietniu, w optymalnym sezonie. Łasica łaska tego mechanizmu nie ma.

Czy łasica naprawdę poluje na zająca?

Tak — choć nie jest to jej codzienna dieta. Łasica łaska (Mustela nivalis) waży 30–250 g i potrafi zaatakować zająca europejskiego ważącego 4–6 kg, czyli zdobycz pięciokrotnie cięższą od siebie. Atakuje od tyłu, zaplata się w futrze i przerywa tętnicę szyjną u podstawy czaszki ofiary. Decyduje się na takie polowanie głównie zimą, gdy gryzoni jest mniej. Na co dzień zjada kilkanaście norników i myszy w tygodniu.

Dlaczego kuna gryzie przewody w samochodzie?

Kuna domowa znaczy pojazdy zapachowo — moczem i wydzieliną gruczołów okołoodbytowych — i traktuje je jako element swojego terytorium. Gdy obcy samochód parkuje na „jej" terenie, jego zapach kuna odbiera jako prowokację konkurenta i atakuje przewody, izolację silnika, węże, czujniki ABS. Najczęściej cierpią na tym pojazdy parkowane regularnie na podjeździe lub w otwartym garażu. Niemieckie ubezpieczalnie szacują takie szkody na 100 mln euro rocznie.

Czy kuna wraca po przesiedleniu?

Tak, i to z dużym prawdopodobieństwem. Kuna ma znakomitą pamięć przestrzenną — pamięta 12–18 stałych tras w swoim rewirze i potrafi wrócić do domu z odległości kilkunastu kilometrów. Statystyki przesiedleń pokazują, że z dystansu 5 km wraca ok. 80% schwytanych dorosłych osobników, z 10 km — kilkanaście procent, dopiero 20 km i więcej (najlepiej za przeszkodą terenową, np. dużą rzeką lub autostradą) daje realną szansę, że zwierzę zostanie w nowym miejscu.

Jak wysoko skacze łasica?

Łasica łaska skacze pionowo do góry na 50–70 cm, a poziomo na ponad metr — co przy długości ciała 15–25 cm i wadze kilkudziesięciu gramów oznacza, że proporcjonalnie do swojej wielkości skacze tak, jak człowiek wykonujący skok na 6 m wzwyż. Kluczem jest wyjątkowo elastyczny, krótki kręgosłup działający jak sprężyna. Z tego powodu standardowe płotki 50–60 cm wokół kurników są dla łasicy przeszkodą żadną — skuteczne zabezpieczenie wymaga siatki o oczku maks. 1 cm, zakopanej w gruncie i zamkniętej od góry.